Historia – Społeczność żydowska do 1945 w Grabowie

0

Pierwsze informacje źródłowe o Żydach w Grabowie pochodzą z 1764 roku. W tym czasie mieszkało w mieście ośmiu płatników pogłównego żydowskiego. Grabowska wspólnota należała wówczas do gminy wyznaniowej w Łęczycy.W ciągu następnych kilkudziesięciu lat nastąpił znaczny przyrost liczbowy Żydów w Grabowie. W 1800 r. stanowili już 45,6% ogółu mieszkańców (146 osób). Tendencja ta utrzymała się także w wieku XIX, tak, iż w 1861 r. Żydzi stanowią w Grabowie już 58,2% mieszkańców (496 osób), a w 1897 r. – 60,7% (640 Żydów). W kolejnych latach następuje wzrost liczbowy Żydów, któremu jednak nie towarzyszy przyrost procentowy[1.1].Źródłem utrzymania grabowskich Żydów było głównie rzemiosło i handel. Rzemieślnicy swoje produkty sprzedawali na miejscowych oraz okolicznych targach i jarmarkach. Tuż po odzyskaniu niepodległości powołano do życia Stowarzyszenie Zawodowe Rzemieślników Żydów w Grabowie. W 1936 r. jego prezesem był Szlomo Wyszegrodzki. Poza tym w osadzie funkcjonowało także Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemiłus Chesed”, którego zadaniem miało być udzielanie nieoprocentowanych pożyczek zrzeszonym w nim przedsiębiorcom żydowskim. Miejscowi Żydzi stworzyli także młodzieżowe kółko aktorskie, Bibliotekę Żydowską im. Izaaka Lejba Pereca (1928) oraz dobroczynne stowarzyszenie „Linas Hacedek” (Uczciwy Nocleg).W 1921 r. w Grabowie funkcjonowała społeczność żydowska licząca 915 osób. Stanowili oni niemal połowę ogółu mieszkańców miasta[1.2].W latach 30. XX w. doszło do bojkotu żydowskich kupców. Wielu drobnych handlarzy znalazło się wówczas na skraju permanentnej nędzy. Z kolei w 1938 r. doszło w Grabowie do zajść antyżydowskich. Tumult wywołało zranienie Polaka przez jednego z Żydów. W późnych godzinach popołudniowych grupa ludności polskiej, stosując zasadę odpowiedzialności zbiorowej, zaczęła wybijać szyby w oknach domów należących do miejscowych Żydów oraz atakować ich[1.2].W okresie międzywojennym w Grabowie działały następujące żydowskie partie polityczne: Organizacja Syjonistyczna w Polsce (umiarkowana partia prawicowa), Syjoniści Rewizjoniści (prawica o bardziej radykalnym zabarwieniu), Poalej-Syjon (Robotnicy-Syjonu; umiarkowana partia lewicowa) oraz Bund (socjalistyczna), a także przypuszczalnie również Aguda (Związek Izraela; konserwatywna prawica religijna).Okupacja niemiecka oznaczała dla Żydów w Grabowie trwający niecałe trzy lata okres upokorzeń, zakończony niemal całkowitym wyniszczeniem wspólnoty. Żydom zakazano opuszczania osady, oznaczeni zostali żółtymi Gwiazdami Dawida, odebrano im mienie. Cmentarz sprofanowano, układając z macew chodniki. Dzień wypełniały codzienne apele – rano i wieczorem oraz ciężka praca przymusowa w miejscowych warsztatach[1.2].1 stycznia 1940 r. mieszkało w Grabowie 967 Żydów (w tym 142 uchodźców z innych miejscowości). W pierwszej ćwierci 1941 r. przesiedlono do osady około 400 Żydów z Łęczycy. Natomiast na początku 1942 r. Żydzi zabrani do obozu pracy w pobliżu Chełmna nad Nerem przysłali informacje o eksterminacji dokonywanej przez Niemców w istniejącym tam obozie zagłady. List z wiadomością otrzymał rabin Jaakow Silman, który rozgłosił ją wśród miejscowych Żydów. Na wieść o niechybnej śmierci z rąk Niemców grupa bogatych Żydów grabowskich uciekła do Generalnego Gubernatorstwa. Wielu z nich zginęło po drodze. Wśród tych, którzy pozostali, ukryto zapasy benzyny w celu popełnienia grupowego samobójstwa. Plan ten jednak nie został zrealizowany[1.2].

W kwietniu 1942 r. zgromadzono wszystkich Żydów (w przybliżeniu 1240 osób) w miejscowym kościele, z którego wywożono ich autami ciężarowymi do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem[2.1]. Przed ostatecznym wywiezieniem Niemcy nakazali Żydom zapłacić zaległy podatek. Zrealizowanie niemieckiego nakazu nie uchroniło jednak grabowskich Żydów od Zagłady[2.2].

Przypisy

  • [1.1] Grabow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. I, New York 2001, s. 449.

    [1.2] Grabów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, ss. 216–217.

    [1.3] Grabów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, ss. 216–217.

    [1.4] Grabów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, ss. 216–217.

    [1.5] Grabów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, ss. 216–217.

    [2.1] Grabow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. I, New York 2001, s. 449.

    [2.2] Grabów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, ss. 216–217.

Źródło: Historia – Społeczność żydowska przed 1989 – Grabów – Wirtualny Sztetl

Udostępnij

O autorze

Zostaw odpowiedź